Hoe we biodiversiteit slimmer en betrouwbaarder kunnen meten (en wat dat bedrijven oplevert)

Op 22 mei is het de Dag van de Biodiversiteit. Voor veel mensen en bedrijven is dat een abstract thema: belangrijk, maar lastig te meten en tastbaar te maken. Ondertussen groeit de urgentie om te investeren in natuurherstel. Steeds meer bedrijven nemen die verantwoordelijkheid ook. Om die beweging te versnellen, is het cruciaal dat we het effect van natuurherstel op de biodiversiteit beter en goedkoper inzichtelijk maken. Nieuwe technologieën, zoals AI en eDNA, kunnen daarin een doorbraak betekenen.

Door Stef Röell
Directeur Projecten en Innovatie bij Trees for All

Biodiversiteit als basis van onze samenleving

Biodiversiteit is veel meer dan een ecologisch thema. Het raakt onze economie, gezondheid, voedselvoorziening, veiligheid en kwaliteit van leven direct, vaak zonder dat we het doorhebben. Gezonde ecosystemen, zoals bossen, zorgen voor schoon water, vruchtbare bodems, bestuiving van gewassen, verkoeling en bescherming tegen droogte en overstromingen. Ook leveren ze voedsel, hout en medicinale stoffen die in de gezondheidszorg wereldwijd worden gebruikt.

Biodiversiteit gaat ook over beleving en verbinding. Een groene omgeving is aantrekkelijker en nodigt uit tot beweging en ontspanning. Mensen in een groene omgeving zijn gemiddeld dan ook gezonder: ze ervaren minder stress en de kans op bijvoorbeeld depressie of hart- en vaatziekten neemt af. Verder is de sociale cohesie in groene buurten hoger en de kans op overlast en eenzaamheid juist kleiner.

Ondertussen holt de biodiversiteit wereldwijd achteruit. Populaties wilde dieren zijn sinds 1970 gemiddeld met bijna 70% afgenomen. In Nederland is slechts ongeveer 12% van de beschermde habitats en soorten in goede staat. En geen van de Nederlandse biodiversiteitsdoelen voor 2030 ligt op koers. Dat is een probleem, want elke verdwenen plant- of diersoort betekent niet alleen verlies van natuur, maar ook van veerkrachtige ecosystemen waarvan we allemaal afhankelijk zijn.

De biodiversiteit in Nederland gaat hard achteruit: slechts 12% van de beschermde habitats en soorten is in goede staat.

De afhankelijkheid van bedrijven van biodiversiteit 

Die ontwikkeling raakt ook bedrijven direct. Van landbouw en waterbedrijven tot de bouw en farmaceutische industrie: sectoren hebben gezonde ecosystemen nodig voor grondstoffen, productieprocessen en stabiele ketens. Naarmate de biodiversiteit afneemt, nemen de risico’s juist toe, zoals mislukte oogsten, schaarste aan grondstoffen en een grotere kwetsbaarheid voor droogte, hitte en wateroverlast. Natuurverlies leidt dus tot economische én maatschappelijke risico’s.

Europese wet- en regelgeving, zoals EUDR en CSRD, verplicht bedrijven steeds vaker om inzicht te geven in de impact die hun werkzaamheden hebben op biodiversiteit. Maar investeren in natuurherstel is voor bedrijven ook een kans om bij te dragen aan toekomstbestendige ketens en een veilige werkomgeving voor medewerkers en klanten. Verschillende organisaties nemen biodiversiteit daarom expliciet op in hun duurzaamheidsbeleid.

Dat is een positieve ontwikkeling, omdat zij met investeringen in bos- en natuurprojecten de biodiversiteit aantoonbaar kunnen versterken. Maar daarmee neemt ook de behoefte aan transparantie over de impact toe. Bedrijven willen – terecht – kunnen aantonen wat hun bijdrage aan natuurherstel oplevert. Precies daar ligt een uitdaging.

De uitdaging: biodiversiteit meetbaar maken

Biodiversiteit is lastig meetbaar. Ecosystemen zijn complex, soorten reageren verschillend op veranderingen en resultaten worden vaak pas op de langere termijn zichtbaar. Ook is goede monitoring essentieel om bos- en natuurprojecten te verbeteren en het positieve effect ervan te vergroten.

Op dit moment wordt biodiversiteit vooral gemonitord door gespecialiseerde veldwerkers die handmatig soorten tellen en veranderingen registreren. Dit werk is specialistisch, arbeidsintensief, kostbaar en lastig uitvoerbaar op grote schaal. Bovendien zijn veel metingen momentopnames onder specifieke omstandigheden. Dat maakt monitoring gevoelig voor interpretatiefouten en lastig vergelijkbaar met andere locaties en periodes.

Willen we biodiversiteit een serieuze plek geven in economie en beleid, dan moeten we biodiversiteit dus slimmer, schaalbaarder en betrouwbaarder meten. Alleen dan kunnen bedrijven, overheden en natuurorganisaties goed onderbouwen welke maatregelen daadwerkelijk bijdragen aan het herstel van ecosystemen: voor hun eigen rapportages, maar vooral om te leren, te verbeteren en geloofwaardig te communiceren.

Aanplant van nieuw bos in natuurgebied De Zeezuiper in Noord-Brabant door Trees for All, Brabants Landschap en Conclusion.

Data en technologie als uitkomst

In natuurgebied De Zeezuiper in Noord-Brabant werken Trees for All, Brabants Landschap en Conclusion daarom samen aan een pilot waarin data, AI en eDNA-monitoring worden ingezet om biodiversiteit beter inzichtelijk te maken. Op verschillende locaties worden bodem- en watermonsters genomen om DNA-sporen van aanwezige soorten in kaart te brengen.

Bijzonder aan deze aanpak is dat verschillende ontwikkelingsstadia van een bos met elkaar worden vergeleken. Op meerdere percelen wordt onderzocht hoe de biodiversiteit zich ontwikkelt naarmate het bos ouder en gevarieerder wordt. Deze resultaten worden vergeleken met een perceel waar tot voor kort mais werd verbouwd. Zo ontstaat er een steeds beter beeld van hoe natuurherstel ecosystemen versterkt en welke maatregelen het meest effectief zijn.

Daarnaast worden verschillende databronnen gecombineerd: van veldonderzoeken en historische gegevens tot geografische informatie en nationale databanken. Dit levert een veel completer beeld op van de ontwikkeling van ecosystemen en de aanwezigheid van onder andere vogels, insecten, planten en andere soorten.

De combinatie van biodiversiteitsmetingen met hulp van eDNA en de inzet van AI maakt het verschil. AI helpt om patronen sneller zichtbaar te maken, trends over langere tijd te volgen en locaties met elkaar te vergelijken. Bovendien maakt deze werkwijze monitoring efficiënter en daarmee betaalbaarder en schaalbaarder. En bovenal: transparanter. Daarmee kunnen we natuurherstel niet alleen beter verantwoorden, maar ook effectiever inrichten.

De kern van De Zeezuiper, waar Trees for All, Brabants Landschap en Conclusion de pilot uitvoeren.

De rol van bedrijven

Voor bedrijven ligt hier een grote kans. Organisaties kunnen impact maken door bij te dragen aan herstelprojecten én aan innovaties die natuurherstel effectiever maken. Door te investeren in projecten waarin ook monitoring en kennisontwikkeling centraal staan, werken bedrijven mee aan schaalbare oplossingen waarvan we op de lange termijn allemaal profiteren: het ontwikkelen en behouden van sterke natuur die bijdraagt aan een groene, gezonde en veilige werk- en leefomgeving.

De goede voorbeelden zijn er al: bedrijven, overheden, natuurorganisaties en burgers laten zien dat herstel mogelijk is als we bereid zijn om te investeren in de natuur. De uitdaging voor de komende jaren is om deze beweging verder te versnellen. Niet vanuit doemdenken, maar vanuit de overtuiging dat herstel mogelijk is. Omdat elke boom, elke hectare en elke investering in de biodiversiteit telt.