Hoe groeit een bos?

Een bos is veel meer dan een groep bomen alleen. Maar hoe ontwikkelt een bos zich tot een bos? En welke groeifases maakt een Nederlands bos door?

Wat maakt een bos een bos?

Een bos is officieel bos als er minstens 1.000 vierkante meter grond uit bomen bestaat. Maar een bos is veel meer dan bomen alleen. Het is een volledig ecosysteem, waar bomen, planten, dieren, schimmels en micro-organismen met elkaar samenleven en van elkaar afhankelijk zijn.

De bomen in een bos verbinden de bovengrond met de ondergrond. Een boom geeft onder andere voedingsstoffen af aan de bodem. De organismen in de bodem helpen de boomwortels bij het opnemen van water en mineralen. En de wortels dragen weer bij aan een gezonde bodem.

De verschillende lagen van een bos

Een bos bestaat uit verschillende lagen. Op iedere hoogte is het licht, de temperatuur en de vochtigheid anders. Hierdoor ontstaan omstandigheden waarin specifieke planten, dieren, schimmels en micro-organismen zich thuis voelen.

1. De bosbodem

De onderste laag is de bosbodem. Hier vind je vooral vaste planten en kruiden, zoals de bosanemoon. Ook voelen allerlei micro-organismen zich thuis op de bosbodem. Denk aan bacteriën en schimmels. Daarnaast lopen er allerlei bosdieren rond, zoals konijnen, herten en wilde zwijnen.

bosanemoon
schimmels
boomstam

2. De struiklaag

De volgende laag is de struiklaag. Daar kom kom je lage bomen en struiken tegen, zoals de lijsterbes, hulst, vuilboom en sleedoorn. Verschillende insecten en vogels komen hierop af, zoals vlinders, lijsters en spechten.

liguster
Nederlands bos
Lijsterbes
kneu

3. De kroonlaag

De bovenste laag is de kroonlaag. Deze laag bestaat uit de grotere boomsoorten, zoals beuken, eiken en dennen. Hier zul je vooral dieren als uilen, eekhoorns en vleermuizen zien.

uil

Concurrentie tussen bomen

Bomen groeien elk jaar. Hun stam en takken worden steeds langer en dikker. Maar de totale groeiruimte op een perceel is beperkt. Daardoor ontstaat er concurrentie tussen de bomen. Ze strijden onderling om ruimte en licht.

Snelgroeiende soorten, zoals de berk en ratelpopulier, kunnen al snel boven andere bomen en struiken uit groeien. De soorten die goed in de schaduw gedijen, zoals de beuk en linde, wachten hun kans af. Zij groeien hierdoor vaak wat langzamer. In de loop er jaren maken de snelgroeiende soorten steeds meer plaats voor schaduwverdragende soorten. Zo ontstaat er een gevarieerd en gelaagd bos.

De groeifases van een bos

Een bos groeit in fases. Na de aanplant duurt het nog tientallen jaren voor het bos volwassen is. En pas nog veel later kun je spreken van een volgroeid bos, waar bomen, planten, dieren, schimmels en micro-organismen optimaal met elkaar samenleven.

De groeifases van een Nederlands bos zien er op hoofdlijnen als volgt uit:

groei-bos-infographic groei-bos-infographic groei-bos-infographic

Fase 1: De aanplant

De allereerste fase van de bossen die wij planten, is de aanplant. De bomen en struiken zijn dan een soort ‘sprietjes’. Maar ondanks dat komen er al verschillende dieren op af, zoals vogels, vlinders en kleine zoogdieren. Denk daarbij aan muizen of konijnen.

Bomen planten Noord-Brabant

In deze eerste fase moeten de jonge boompjes en struiken het opnemen tegen de kruiden en grassen die opkomen, zoals bramen, brandnetels, distels en kleefkruid. Is de concurrentie te heftig? Dan maaien de bosbeheerders de kruiden en grassen weg, zodat de bomen ongestoord kunnen groeien.

Niet alle boompjes zullen aanslaan. Dit is normaal. Over het algemeen zullen meer dan genoeg bomen overeind blijven. En mocht het toch nodig zijn, dan worden de uitgevallen bomen en boomsoorten weer aangevuld. Dit noemen we ook wel inboeten.

Aanplant Drenthe

Fase 2: 0 – 10 jaar

Als een bos ongeveer 10 jaar oud is, kunnen we spreken van een jong bos. In de jaren ervoor groeien de bomen langzaam maar zeker boven de kruiden en grassen uit. Ze strijden onderling met elkaar, omdat ze allemaal zo snel mogelijk in de richting van het licht willen groeien. Dit verklaart waarom je in deze fase veel dunne en hoge stammen in het bos ziet.

hollandse-hout-jonge-bomen

In deze fase komen al verschillende soorten dieren in het jonge bos voor, zoals zangvogels, lijsters, vlinders, insecten, herten en vossen. Wel is de nazorg van de aanplant nog belangrijk. Soms moeten bomen worden ingeboet. Ook kan het nodig zijn om de aanplant te beschermen tegen wild dat aan de jonge boompjes knaagt.

Bieslandse-bos-jonge-boompjes

Fase 3: 10 – 40 jaar

Hoera, de bosaanleg is geslaagd! De bomen groeien vanaf deze fase verder in hoogte en in dikte. Doordat het bladerdek steeds dichter wordt, nemen de kruiden en grassen die veel licht nodig hebben af.

Ondertussen zullen de eerste bomen afsterven omdat ze worden ‘weggeconcurreerd’. Dat is normaal. Op deze manier ontstaat ruimte voor de andere bomen om verder te groeien. De bosbeheerders monitoren de samenstelling van de bomen, zodat er een gevarieerd bos blijft staan. En het aantal bosdieren? Dat neemt steeds meer toe. De kans is bijvoorbeeld groot dat je nu wilde zwijnen, reeën, spechten en marters in het bos tegenkomt.

specht

Fase 4: 40 – 100 jaar (en verder!)

Na minstens 40 tot 60 jaar wordt het bos volwassen. Er groeit dan zelfs al een nieuwe generatie jonge bomen in de onderste lagen! De bomen hebben verschillende hoogtes. Dankzij deze gelaagdheid kan er meer licht in het bos komen. Hierdoor kunnen de mossen, kruiden en struiken in de onderste lagen van het bos verder ontwikkelen. Ook leven er allerlei dieren in het bos, zoals bosuilen, eekhoorns, vleermuizen en het vliegend hert.

bos

In deze fase zijn alleen de sterkste en meest vitale bomen overgebleven. Maar de bomen die zijn afgestorven, zijn minstens zo belangrijk voor een gezond bos. Het dode hout is namelijk een perfecte leefomgeving voor insecten, pissebedden, schimmels, bacteriën en springstaarten om te leven. En zij dragen weer bij aan een gezonde, vruchtbare bodem. Kortom, leven en dood horen allebei bij een gezond bos!

dood hout